Zaburzenia snu

Sen wypełnia jedną trzecią naszego życia przeznaczoną na regenerację sił biologicznych organizmu. Jakość snu jest odzwierciedleniem stanu zdrowia psychicznego i fizycznego. Podczas snu ujawnia się wiele stanów patologicznych. Ponad 20% społeczeństwa ma problemy ze snem co odbija się w istotny sposób na ich życiu. Zaburzenia snu stanowią poważny problem epidemiologiczny: są przyczyną wypadków komunikacyjnych, nieefektywności w pracy, dyskomfortu w życiu prywatnym i społecznym. Międzynarodowa Klasyfikacja Zaburzeń Snu wyróżnia kilkadziesiąt ich postaci, poczynając od bezsenności, poprzez nadmierną senność, zaburzenia ruchowe w czasie snu, czy wreszcie inne zaburzenia snu.

 

Uproszczony podział zaburzeń snu

 

DYSOMNIE - zaburzenia ilości, jakości i dobowej dystrybucji snu czyli zaburzenia wzorca snu:

1) Bezsenność (insomnia) - deficyt ilości i jakości snu. Jest to najczęściej występujące zaburzenie snu i obejmuje ok. 25-30 % społeczeństwa:

• spowodowana czynnikami organicznymi takimi jak słaba kondycja fizyczna, choroba starcza, zażywanie leków, alkoholizm czy bóle spowodowane innymi chorobami
• w przebiegu innych chorób psychicznych (nieorganiczna) - np. depresja endogenna, stany lękowe i nerwicowe
• pierwotna - bez uchwytnej przyczyny (stały lęk przed bezsennością)

2) Nadmierna senność (hypersomnia) - charakteryzuje się odczuciem nadmiernej senności w ciągu całego dnia pomimo normalnej długości snu, napadami snu w ciągu dnia lub upojeniem przysennym:

• wywołana czynnikami organicznymi i związana z:
  • zespołem bezdechu sennego (sleep apnea syndrom)
  • narkolepsją - napady snu trwające od kilku do kilkunastu minut często wraz z omamami, paraliż przysenny, katapleksja, zespołem Kleine-Levin'a (bardzo długi sen przerywany obfitymi posiłkami)
• w przebiegu innych chorób psychicznych (nieorganiczna) np. depresja endogenna
• pierwotna - bez uchwytnej przyczyny np. stres, utrata sensu życia

3) Zaburzenia cyklu snu i czuwania - rozbieżność w rytmice snu i czuwania:

• przesunięcie (przyspieszenie lub opóźnienie) fazy snu - o kilka godzin
• zdezorganizowany rytm okołodobowy - całkowite rozchwianie cyklu sen-czuwanie, przypadkowość rytmu w czasie doby
• zmiany rytmu snu i czuwania - sen dzielony na 2 i więcej części (np. praca zmianowa, jet lag syndrom - zaburzenie związane z częstymi zmianami stref czasu)

PARASOMNIE - jest to występowanie nieprawidłowych zjawisk w czasie trwania snu:

• lęki nocne - wstawanie z krzykiem w nieświadomości i niepamięci
• koszmary nocne - marzenia senne o przerażającej treści połączone z wybudzeniami
• somnambulizm ("lunatyzm") - sennowłudzstwo w nieświadomości i z niepamięcią
• moczenie nocne  

Bezsenność, do niedawna uważana za dolegliwość relatywnie łagodną, jest obecnie uznana za znaczący problem zdrowia publicznego. Konsekwencje bezsenności można rozpatrywać w aspekcie zdrowotnym, społecznym i ekonomicznym. Badania z udziałem ochotników, którzy zgodzili się, by pozbawiono ich możliwości snu wykazały, że u osób, które nie przespały doby wystąpiły symptomy podrażnienia, zmiany nastroju oraz brak zainteresowania otoczeniem. Dalszy brak snu wywoływał objawy podniecenia i kłopoty ze wzrokiem, po których następowała zwiększona wrażliwość na ból. Pojawiał się też często zamęt umysłowy, a nawet agresja.

Tego rodzaju objawy bezsenności w istotny sposób obniżają jakość życia, wpływają na problemy w pracy czy szkole. Nie można zapominać, że ponad 50% wypadków przy pracy jest spowodowane sennością, która jest również podstawową przyczyną około 45% wypadków samochodowych. Wiele katastrof (np. wypadek w Czarnobylu), jest związanych z problemem senności.

Bezsenność wiąże się z dwu-trzykrotnie wyższym wskaźnikiem konsultacji w gabinetach lekarskich i dwukrotnie wyższym wskaźnikiem hospitalizacji. Z amerykańskich obliczeń wynika, że tamtejsze społeczeństwo poniosło w 1988 roku koszty bezsenności szacowane na 92-107 mld dolarów. Z tego około 40 mld to koszty spadku wydajności pracy, 17-27 mld - wydatki z tytułu różnego rodzaju wypadków komunikacyjnych, a 15,4 mld - koszty bezpośrednie leczenia bezsenności. Aby uniknąć tak istotnych obciążeń bezsenność trzeba leczyć pod kontrolą specjalisty. Jednak wciąż niewielu lekarzy pierwszego kontaktu pyta swoich pacjentów o problemy ze snem, również sami pacjenci nie uznają bezsenności za problem medyczny, ani też wystarczająco poważny, by zasługiwał na omawianie go w gabinecie lekarskim.

Eksperci uczulają, że każdy przypadek bezsenności jest inny i tylko lekarz może podjąć decyzję, jakiego rodzaju leczenie zastosować.

LECZENIE

 

Ciężka, przewlekła bezsenność winna być leczona przez wykwalifikowanego lekarza.


Obawa przed bezsennością często skłania pacjentów do stosowania leków uspokajających. Należy podkreślić, że poza wyjątkami (bezsenność w przebiegu kłopotów natury psychicznej), należy unikać leków uspokajających, które mogą dawać uzależnienie, zaś długotrwale stosowane nasilają zaburzenia snu. W celu łagodzenia napięcia i obaw przed zasypianiem zaleca się raczej stosowanie łagodnych preparatów tonizujących o charakterze ziołowym. Pomocne są także oddziaływanie o charakterze psychoterapeutycznym. W przypadku bezsenności przygodnej preferuje się nowoczesne leki nasenne pozbawione właściwości uzależniających.

 

Leczenie zależy od przyczyny. Wielu pacjentom pomaga wyjaśnienie, że ich bezsenność jest skutkiem zwykłych niepokojów lub jest wtórna w stosunku do uleczalnego schorzenia somatycznego. Omawianie z pacjentem jego niepokojów często zmniejsza stres i pomaga w przywróceniu prawidłowego wzorca snu. Proste środki często przynoszą ulgę w bezsenności.

Leczenie bezsenności zawsze powinno rozpoczynać się od metod pozalekowych. Poniżej zamieszczono kilka porad dotyczących postępowania w przypadku zaburzeń snu.

Sposoby postępowania zmierzające do poprawy snu:

• regularne godziny snu - pora udawania się na spoczynek oraz budzenia się powinna być taka sama każdego dnia, także w dni wole od pracy
• rutynowe czynności w porze udawania się na spoczynek-określony wzorzec aktywności (mycie zębów, mycie ciała, nastawianie budzika) może wytwarzać atmosferę sprzyjającą zaśnięciu
• otoczenie sprzyjające snu nocnemu - sypialnia powinna być przyciemniona, cicha i umiarkowanie chłodna
• poduszki-pomiędzy kolanami lub pod okolicą lędźwiową mogą przyczyniać się do większej wygody ułożenia
• regularne ćwiczenia fizyczne - ułatwiają sen i zmniejszają stres, lecz wykonywane późno wieczorem mogą pobudzać układ sercowo-naczyniowy i utrudniać zasypianie
• metody relaksacyjne - stres i zamartwianie się mogą zaburzać sen, czytanie lub gorąca kąpiel przed położeniem się do łóżka mogą pomóc w uzyskaniu stanu relaksu. Można stosować takie techniki, jak wizualizacja, progresywne rozluźnianie mięśni oraz ćwiczenia oddechowe
• unikanie środków pobudzających i moczopędnych-powinno się unikać spożywania napojów zawierających alkohol lub kofeinę, palenia tytoniu, spożywania środków żywnościowych zawierających kofeinę (czekolada), stosowania środków farmakologicznych zmniejszających apetyt i zleconych przez lekarza leków moczopędnych w porze poprzedzającej udanie się na nocny spoczynek.

W przypadku bezsenności związanej z zaburzeniami emocjonalnymi innymi niż depresja oraz w opornych przypadkach wskazane może być zastosowanie leków nasennych przez pewien czas, zwłaszcza gdy niedobór snu upośledza sprawność i dobre samopoczucie pacjenta. Należy zwracać uwagę, aby środki nasenne były stosowane przez krótki czas (2-4 tyg) lub sporadycznie (nie częściej niż kilka razy w tygodniu), ponieważ może dojść do rozwoju tolerancji i uzależnienia.

U osób, które budzą się z powodu bólu, podstawą leczenia powinny być środki przeciwbólowe zażywane przed udaniem się na nocny spoczynek.