Alergia - słowo pochodzi od greckiego allos - inny oraz ergon – praca. Jak łatwo się domyślić reakcja alergiczna oznacza "inną", a konkretnie patologiczną reakcję organizmu na alergeny, które dla zdrowego człowieka nie są szkodliwe. U alergików układ odpornościowy z nieznanych dokładnie powodów “myli” niegroźne dla zdrowych osób pyłki kwiatowe, cząstki pokarmu i inne zwykle neutralne dla zdrowia substancje z groźnymi zarazkami czy pasożytami. Mobilizuje to komórki odpornościowe do wytężonej i przewlekłej walki z pozornym, lecz masowo napływającym “agresorem” - alergenem.
Reakcja alergiczna organizmu na substancję zewnętrzną sprowadza się w istocie do nieprawidłowego rozpoznanie jej składu chemicznego i uznania jako "obcego" i "szkodliwego" dla zdrowia.
Oznacza to natychmiastową mobilizację sił odpornościowych przeciwko "obcej" substancji. Układ odpornościowy - zwany też układem immunologicznym rozpoczyna długotrwałą i intensywną "walkę" z substancją, która wniknęła do organizmu, a która od tego momentu jest dla organizmu - alergenem.
Najczęstszymi alergenami pyłki roślin, zarodniki pleśni, odchody roztoczy, sierść zwierząt, naskórki zwierząt, pierze ptaków, itp.
Alergenem może być każda, nawet mikroskopijnej wielkości substancja białkowa - roślinna lub zwierzęca. (W medycynie używa się również synonimu - antygen). Wniknięciu alergenu do organizmu wyzwala silną akcją obronną układu odpornościowego. Uaktywniają się liczne komórki odpornościowe (limfocyty Th2). Wskutek oddziaływań międzykomórkowych mających na celu zniszczenie obcej substancji - czytaj alergenu - dochodzi do wystąpienia objawów choroby w tym narządzie, który zetknął się z daną substancją. Bezpośrednią przyczyną tych objawów jest obfite wydzielanie z wyspecjalizowanych komórek odpornościowych białek przekaźnikowych. Są to tzw. mediatory zapalenia - histamina, kininy, prostaglandyny, leukotrieny, tachykininy, cytokiny i in. i in. Zapalna reakcja alergiczna wywołuje objawy chorobowe: w błonach śluzowych nosa (wywołując katar sienny), błonach śluzowych oskrzeli i (astma!), w śluzówce przewodu pokarmowego (alergia pokarmowa i biegunki), na skórze ( pokrzywka, egzema, obrzęk naczynioruchowy i in.), itp.
Normalnie układ odpornościowy zdrowego człowieka jest dobrze przygotowany do tego, aby szybko usunąć obce - zagrażające zdrowiu substancje, jakie wnikną do organizmu drogą pokarmową, przez płuca, czy wskutek uszkodzenia skóry.
Od pokoleń atakują organizm wirusy, bakterie, pasożyty, itp. Na niektóre z nich organizm się uodparnia. Po pierwszej infekcji układ odpornościowy wytwarza specyficzne przeciwciała - immunoglobuliny IgE, które stale dyżurując błyskawicznie wykrywają i mobilizują ustrój do skutecznego zwalczenia infekcji. Dzięki temu u zdrowego człowieka wniknięcie wirusa, czy bakterii chorobotwórczej, na która jest uodporniony szybko kończy się bezobjawowym opanowaniem infekcji. Zarazki są rozpoznawane i niszczone (“trawione”) przez liczne komórki żerne układu odpornościowego, rozszarpywane na strzępki przez żrące enzymy tzw. układu dopełniacza. Ten mechanizm wczesnego rozpoznawania i natychmiastowego niszczenia zarazków dzięki wytwarzaniu specyficznych przeciwciał rozpoznających wzór chemiczny wirusa, czy bakterii został wykorzystany w szczepionkach ochronnych.
Jednak u części ludzi mechanizm zwalczania zarazków i toksyn źle odróżnia substancje zagrażające zdrowiu od niegroźnych alergenów.
Pozornie niegroźna substancja - pyłek roślinny, czy cząstka pokarmu może zostać uznana przez układ odpornościowy za zagrożenie dla zdrowia i zwalczana tak agresywnie, że cierpi na tym nasz organizm. Stopień zagrożenia alergenami rośnie wraz z masowością ich występowania i brakiem możliwości unikania (np. wszędobylskie pyłki roślin), czasokresem w jakim jesteśmy narażeni na ekspozycję oraz gwałtownością reakcji alergicznej i rodzajem narządu ciała, jaki został zaatakowany zapalną reakcją alergiczną.
Na pytanie, dlaczego tak się dzieje nauka nie potrafi jeszcze odpowiedzieć.
Wiemy tylko, że u cierpiących na alergię dochodzi do wzmożonego wytwarzania specyficznej klasy przeciwciał - immunoglobulin IgE. Immunoglobulilny IgE służą zwykle do zwalczania pasożytów pokarmowych, a więc prawdopodobnie jest to pomyłka układu odpornościowego, która polega na traktowaniu alergenów, jako zagrożenia rzadko atakującymi nas obecnie pasożytami pokarmowymi. Pojawienie się tych immunoglobulin wyjaśnia jednak inne aspekty mechanizmu uczulenia.
Podstawą reakcji alergicznej jest bowiem trwałe i bardzo silne uczulenie, określane jako atopia.
Trwałe, atopowe uczulenie na alergen powstaje wskutek tego, że organizm miał już kiedyś kontakt z daną substancją i zareagował na nią nadwrażliwie - tak, jakby uczulający pyłek rośliny, czy białko mleka były zagrożeniem dla zdrowia. Następnie efektem tej reakcji uczuleniowej jest wytworzenie wyspecjalizowanego przeciwciała odpornościowego - do zwalczania alergenu - wspomnianej już immunoglobuliny IgE. Immunoglobuliny są w stanie trwale zapisać w swej strukturze kod chemiczny alergenu i błyskawicznie rozpoznać pozornego wroga, gdy tylko ponownie wniknie ponownie do organizmu. (Ten mechanizm zapamiętywania kodu zarazka jak już wspomnieliśmy jest pozytywnie wykorzystywany w szczepionkach).
Dyżurujące przeciwciała dzięki zapisanemu w swych receptorach wzorowi chemicznemu niedawnego intruza rozpoznają go błyskawicznie i natychmiast zwalczają.
Zwykle układ odpornościowy wytwarza i utrzymuje w stałej gotowości odpowiednią ilość przeciwciał IgE, które stanowią "siły szybkiego reagowania". Kiedy tylko inwigilowany alergen ponownie znajdzie się w uczulonym organizmie - przeciwciała natychmiast go rozpoznają i jednocześnie informują o tym komórki tuczne - wyspecjalizowane w mobilizowaniu wszystkich sił układu odpornościowego do walki z pozornym wrogiem. Dyżur atopowy przeciwciał trwać może latami, często do końca życia alergika. Umożliwia to szybkie rozpoznanie alergenu i natychmiastowe podjęcie akcji jego niszczenia.
Komórkami mobilizującymi układ odpornościowy do silnej reakcji alergicznej są tzw. komórki tuczne, które w obecności alergenu wydzielają duże ilości histaminy.
Histamina jest chemicznym bodźcem mobilizującym układ odpornościowy. Substancja ta w kontakcie z tkankami wywołuje lokalne zaczerwienienie, ocieplenie, nabrzmienie i ból. Wywołuje miejscowy stan zapalny, poszerza naczynia krwionośne i przyśpiesza dopływ krwi z innych części ciała, a wraz komórek odpornościowych. Dzięki temu szybciej napływają komórki komórki żerne i enzymy obronne układu dopełniacza, itp.
Zwiększona pomoc, która zwykle ułatwia obronę immunologiczną przed z infekcją, w przypadku alergii jest szkodliwa.
Duże ilości histaminy i innych mediatorów zapalenia, napływ komórek odpornościowych wywołuje długotrwały stan zapalny dający niebezpieczne dla zdrowia objawy chorobowe w wymienionych na wstępie narządach. Histamina, jak też inne wspomniane na wstępie wraz z nią wydzielane mediatory zapalenia działają rozszerzająco na małe naczynia krwionośne. Zwiększają ich przepuszczalność, powodując lokalne wysięki osocza krwi i obrzęki.
Przykładowo, błona śluzowa nosa podrażniona objawami stanu zapalnego reaguje wyciekiem wodnistej wydzieliny z nosa, swędzeniem i częstym odruchem kichania, tzw. salwami. Są to znane niektórym alergikom objawy kataru siennego.
Towarzyszy temu często niemożność oddychania przez nos, światłowstręt, łzawienie oczu, zaczerwienienie twarzy, a niekiedy obrzęk górnej wargi. Mamy wówczas do czynienia z alergicznym nieżytem nosa lub katarem siennym. Astmatykowi. histamina zmienia tak właściwości błony komórkowej, że do jej wnętrza dostaje się zbyt dużo jonów wapnia i sodu, co może wywoływać nadmierne skurcze mięśni okrężnych oskrzeli. Utrudnia to oddychanie i jest przyczyną dychawicy (astmy alergicznej). Uczulona na alergeny pokarmowe błona śluzowa jelita cienkiego reaguje stanem zapalnym wywołującym biegunkę. Mamy wówczas do czynienia z tzw. alergią pokarmową. Uczulona na dany alergen skóra reaguje silnym rumieniem, swędzeniem lub pokrzywką, którą dobrze znamy z poparzenia się pokrzywą. Mówimy wówczas o atopowym zapaleniu skory. Ponadto w reakcji alergicznej pojawić się może złe samopoczucie -np. brak koncentracji, uczucie rozbicia, itp. objawy- wywoływane m.in. uwalnianiem przez układ nerwowy tzw. neuropeptydów.
Ze względu na narząd, w którym objawia się zapalna reakcja alergiczna, wyróżniamy różne postaci choroby uczuleniowej:
anafilaksja, i jej ostra postać - wstrząs anafilaktyczny – obejmuje układ krążenia
astma - płuca
zapalenie spojówek - oczy
egzema, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy – to alergiczne choroby skóry
fotodermatoza - równoczesny kontakt skóry z alergenem i promieniami słonecznymi – dotyczy skóry
alergiczny nieżyt żołądka - popularnie określany jako alergia pokarmowa - żołądek i jelita
katar sienny, określany też, jako pyłkowica lub alergiczny nieżyt nosa – obejmuje oczy i nos
Warto wiedzieć, że najczęstszą choroba alergiczną jest uczulenie na pyłek roślin, zarodniki pleśni i odchody roztoczy domowych, czyli wspomniany wyżej katar sienny (alergiczny nieżyt nosa).
Co trzecia osoba uczulona na jakiś alergen cierpi na katar sienny lub całoroczny alergiczny nieżyt nosa. Choroby te ta stanowią ponad 30% wszystkich odmian alergii. Katar sienny nie jest związany z wiekiem człowieka - chorują nań zarówno niemowlęta, jak i osoby w podeszłym wieku. Natomiast mężczyźni są dwukrotnie częściej niż kobiety dotknięci tą chorobą.